Četvrtak, 10. Septembra 2026
Četvrtak, 10. Septembra 2026
MUSLIMANI GA PODIGLI, MUSLIMANI OSLOBODILI: Bilo je nepodobno reći da je baš muslimanska brigada oslobodila Sarajevo, srce Bosne
Historičar Marko Attila Hoare vanredni je profesor u Sarajevo School of Science and Technology. Autor je pet knjiga, a jedna od njih je “Bosanski Muslimani u Drugom svjetskom” u kojoj je jedan dio posvećen i 16. muslimanskoj brigadi; “Stav” donosi odlomak Hoareove knjige
MARKO ATILLA HOARE
Uspjeh NOP-a u kooptiranju pripadnika muslimanskih milicija potaknuo je komandu bosanskohercegovačkih partizana da formira posebnu muslimansku partizansku jedinicu koja će djelovati kao magnet za privlačenje članova legije. Rodoljub Čolaković obavijestio je krajem jula [1943] Tita o ideji za formiranje muslimanskog partizanskog bataljona kao nukleusa buduće muslimanske brigade, s ciljem mobilizacije muslimanskog stanovništva i popune redova istočnobosanskih partizana.
Još iz ove rubrike
Štab 17. istočnobosanske divizije naredio je 8. augusta 1943. godine formiranje muslimanskog bataljona u okviru Šeste istočnobosanske brigade, “iz političkih razloga i perspektive skorog stvaranja jedne muslimanske brigade”. Bataljon je formiran od muslimana iz redova Šeste istočnobosanske, majevičke brigade i majevičkog odreda. Planirano je da i komanda i ljudstvo budu muslimani. Muslimanski bataljon formiran je sutradan u selu Teočak, između Brčkog i Bijeljine, a njegova 64 pripadnika bili su uglavnom iz ovih dviju općina.
Enver Zaimović, bivši pripadnik muslimanske legije, bio je zamjenik komandanta bataljona. Bataljon je nove pripadnike mobilizirao krećući se od jednog do drugog muslimanskog sela.
Drugi muslimanski bataljon formiran je vrlo brzo nakon toga i ušao je u sastav 3. vojvođanske brigade. Treća muslimanska brigada (od 17. oktobra preimenovana u 16. muslimansku) formirana je 21. septembra u selu Bukvik u Posavini. Njeno jezgro činili su muslimanski borci iz Šeste istočnobosanske i 15. majevičke brigade, u kojima su većina partizana u Posavini i na Majevici bili muslimani.
Cilj osnivanja 16. muslimanske brigade, kao što je napisao jedan od njenih pripadnika 28 godina kasnije, bio je da se “snažnije ispolji muslimanska individualnost u revolucionarnoj borbi i konstituisanju bosanskohercegovačke državnosti u budućoj zajednici jugoslovenskih naroda”. Brigada je formirana, prije svega, da privuče i mobilizira muslimansko stanovništvo istočne Bosne. Tokom Drugog svjetskog rata brigada je imala ukupno 3.382 borca, od kojih se tri četvrtine priključilo partizanima u periodu 1943–1944.
Kako je raslo partizansko samopouzdanje, muslimanska brigada izgubila je dominantno muslimanski sastav. Do kraja rata, od početnih 90 posto, broj muslimana pao je na 58 posto. Ali brigada je uvijek nosila oznaku “muslimanska” zbog ostavljanja dojma na muslimansko stanovništvo u istočnoj Bosni. Štab 27. istočnobosanske divizije odbio je u februaru 1944. godine smijeniti komandanta brigade, uprkos lošem učinku tokom Šeste neprijateljske ofanzive, jer nije bilo nijednog drugog visokorangiranog muslimanskog starješine koji bi ga mogao zamijeniti.
Četnici nisu mogli prolaziti kroz muslimanska sela bez borbe s muslimanskim milicijama, dok je 16. muslimanska brigada upravo crpila svoju snagu od njih i imala njihovu snažnu potporu. Jedinica je u početku imala 350 boraca organiziranih u dva bataljona. Bio je to prekaljeni borački i rukovodni kadar, koji se borio u sastavu drugih jedinica od početka ustanka. Nakon oslobođenja Tuzle, u kojem je učestvovala u jesen 1943. godine, brigada je dodatno popunjena iz redova tuzlanske omladine, rudara i radnika i porasla je na četiri bataljona. Kratko nakon oslobođenja grada Rodoljub Čolaković opisao je 16. muslimansku brigadu kao “solidnu vojnu jedinicu koja se odlično pokazala u borbama za Tuzlu”.
Nacionalni karakter jedinice bio je dvosjekli mač: politički komesar 17. bosanske udarne divizije, kojoj je 16. muslimanska brigada bila pridodata, u izvještaju iz novembra 1943. godine naveo je da četnici u romanijskoj regiji koriste prisustvo muslimanske partizanske brigade da mobiliziraju domaće Srbe u četnike na antimuslimanskoj platformi, dok brigada nije uspijevala popuniti ljudstvo jer su muslimanska sela na Romaniji bila pusta. Politički komesar preporučio je premještanje divizije u područje Zenice, gdje bi muslimanska brigada mogla regrutirati domaće muslimane.
Šesnaesta muslimanska brigada učestvovala je u oslobađanju Vareša 22. oktobra i Sokoca 30. oktobra 1943. godine. U borbama za Vareš sin najbogatijeg muslimanskog poslovnog čovjeka iz grada učestvovao je kao komandant na partizanskoj strani. Muslimanske milicije i domobrani u tom području pružali su slab ili nikakav otpor, a 40 milicionera iz sela Budoželje kod Vareša priključilo se 16. muslimanskoj brigadi. Domobranski oficiri napustili su Vareš bez borbe, a dvojica domobranskih poručnika priključili su se partizanima. Nakon početka njemačke operacije, koja će poslije postati poznata kao Šesta neprijateljska ofanziva, 16. muslimanska brigada oslobodila je Kladanj devetog decembra 1943. godine i učestvovala u neuspješnom pokušaju ponovnog partizanskog oslobađanja Tuzle u januaru naredne godine.
Tog je januara i muslimanski bataljon iz sastava 3. vojvođanske brigade pripojen 16. muslimanskoj brigadi. Povlačeći se preko Majevice i Posavine brigada je dodatno popunila sastav. U martu 1944. godine ušla je u sastav 27. istočnobosanske divizije i zajedno s njom prešla na područje Foče i Goražda, gdje je počela s mobilizacijom muslimanskog stanovništva prije prelaska u Crnu Goru i Sandžak.
Nakon povratka u istočnu Bosnu u julu 1944. godine 16. muslimanska brigada učestvovala je u drugom oslobođenju Tuzle. U saradnji s 20. romanijskom brigadom, uništila je njemačku motoriziranu kolonu u blizini Sjemeća kod Rogatice 30. novembra 1944. godine.
Oslobođenje Srbije omogućilo je partizanima da pređu s gerilskog na frontalno ratovanje. Vrhovni štab reorganizirao je snage koje su se nalazile nasuprot njemačkim snagama u sjevernim dijelovima Jugoslavije 1. januara 1945. godine i podijelio ih u Prvu, Drugu i Treću armiju. Na jugu je bio Osmi (dalmatinski) korpus, koji je prvog marta preimenovan u Četvrtu armiju. U centru je ostala Sarajevska grupa korpusa, a u neprijateljskoj pozadini narodnooslobodilačke vojske Hrvatske i Slovenije, koje su još imale svoju autonomnu komandu. Uprkos partizanskim aktivnostima, Wehrmachtova grupa armija “E” uspješno se povukla iz Grčke i Albanije kroz istočnu i centralnu Jugoslaviju preko rijeke Save, ali je zadržala Sarajevo u svom posjedu. Nakon oslobođenja Mostara 14. februara partizani su za tri sedmice oslobodili najveći dio istočne Bosne i istočne Hercegovine: Višegrad, Zvornik, Han Pijesak, Vlasenicu, Srebrenicu, Bratunac, Goražde, Rogaticu, Jablanicu, Ostrožac i Konjic.
Time su došli nadomak Sarajevu, koje su partizanske snage okruživale s tri strane: sjeveroistočno od grada u romanijskoj regiji bio je Treći (istočnobosanski) korpus, zapadno prema centralnoj Bosni bio je Peti (zapadnobosanski) korpus koji je bio stacioniran u Travniku, a na obroncima Bjelašnice, Treskavice i Jahorine prema jugu bio je Drugi (crnogorsko-hercegovački) korpus. Ova tri korpusa u svom sastavu imali su sedam divizija sa 28 brigada. Sarajevo, dolinu Bosne i područje prema sjeveru branio je njemački 21. brdski korpus, sa dvije divizije, tri brigade, pet pukovnija i nekoliko manjih jedinica. Usto, u i oko Sarajeva bile su raspoređene i tri ustaško-domobranske divizije. Ove snage dobile su i pojačanje u vidu Sedme SS divizije “Princ Eugen” koja je iz Slavonije premještena u Sarajevo.
Mjesni komitet je do marta 1945. godine preko svog operativca u Wehrmachtu došao u posjed kompletnog plana vanjske i unutrašnje odbrane Sarajeva, uključujući lokacije i konstrukciju bunkera, opreme i naoružanja branitelja. Plan je iznesen iz zgrade komande Wehrmachta. Potom je kurirskom vezom prebačen Petom korpusu, koji je vršio pripreme za napad na grad. Ilegalci u domobranima prikupili su brojne druge korisne informacije. Na temelju tih informacija štabovi Petog korpusa i Desete divizije mogli su napraviti vrlo detaljne planove za napad.
U međuvremenu, nakon što su Nijemci otkrili da je plan ukraden, uhapšeno je 25 njemačkih oficira i 150 vojnika NDH, a njemački načelnik štaba u Sarajevu počinio je samoubistvo. Hitler je 20. marta odobrio povlačenje njemačkih snaga iz Sarajeva.
Mjesni komitet KPJ naredio je trećeg aprila udarnim grupama da stupe u završnu akciju oslobađanja Sarajeva. Preodjeveni u ustaške uniforme, pripadnici udarnih grupa patrolirali su gradom i držali pod prismotrom pokrete neprijateljskih snaga. Bili su pripravni da spriječe uništavanje civilne infrastrukture i spremni da pomognu vojnicima JA kada uđu u grad. U noći 4. na 5. april ilegalci NOP-a u domobranima organizirali su povlačenje s položaja svih protivavionskih baterija iz grada u predgrađe Stup. Sutradan je razoružan komandant jedinice zajedno s ustaškim simpatizerima, a oko hiljadu domobrana mobilizirano je u partizane. Drugi domobrani su u dogovoru s ilegalnim NOP-om prestali pružati otpor. Iste noći, između 4. i 5. aprila, ustaše su deportirale 460 političkih zatvorenika u Jasenovac, gdje su kasnije pogubljeni. U ponoć 5. aprila udarne grupe sarajevskog ilegalnog NOP-a stavile su pod kontrolu naselje Bistrik, u samom srcu Sarajeva.
Konačni napad na grad počeo je 5. aprila. Snage Trećeg korpusa nakon teškog napredovanja preko Romanije prišle su gradu s istoka. Sa sjeveroistoka, preko Sedrenika i Bjelava, u Centar je trebala ući 38. istočnobosanska divizija, koju su činile 17. majevička, 18. hrvatska i 21. tuzlanska brigada. Planirano je da 27. istočnobosanska divizija, u čijem su sastavu bile 16. muslimanska, 19. birčanska i 20. romanijska brigada, uđe s istoka preko Vasinog Hana i Vratnika na Baščaršiju. To je bila najveća multinacionalna bosanskohercegovačka divizija u čijem sastavu nisu bili samo muslimani i Hrvati nego i oko 600 kosovskih Albanaca.
Snage Drugog korpusa, koje su se borile na Trebeviću i Palama, trebale su da napreduju s juga. Tridesetsedma sandžačka divizija trebala je preći s Trebevića na Bistrik i napredovati prema Skenderiji, dok je bilo planirano da 3. crnogorska divizija oslobodi grad od Skenderije prema Ilidži, a 29. hercegovačka divizija trebalo je da blokira neprijateljsku odstupnicu prema sjeveroistoku. Konačno, Peti korpus je trebao napredovati iz pravca Zvijezde sjeverno od grada, preko Slatine i Koševa na Marindvor iako su na kraju njegove snage – Peta i Deseta krajiška divizija – skrenute ili zadržane negdje i nisu učestvovale u borbama za grad. To je značilo da će napad predvoditi 27. istočnobosanska divizija.
U grad je prva ušla 16. muslimanska brigada, vjerovatno s ciljem da se umiri stanovništvo. Oko četiri sata poslijepodne 5. aprila 16. muslimanska srela se na gradskoj kapiji na Vratniku s aktivistima ilegalnog NOP-a Oni su partizane iz brigade informirali o tome gdje se nalaze njemački položaji i obavijestili ih da je domobranski garnizon, koji broji oko 400 ljudi, spreman da se preda. Za to vrijeme su drugi aktivisti ilegalnog NOP-a sa simpatizerima iz muslimanske milicije odbacili njemačke snage sa starih gradskih zidina. Pripadnici ilegalnih udarnih grupa napali su i pobili njemačke vojnike koji su branili Vratnik: domobranski garnizon predao se bez borbe, a 16. muslimanska ušla je u grad kroz Vratničku kapiju oko 17:30 bez prolijevanja krvi.
Narod je pozdravljao partizane kao oslobodioce i iznosio darove. Oslobodioci su se tu sreli s Vladimirom Perićem Valterom i njegovom pratnjom, s kojim su dogovorili predstojeće korake. Dok je Miloš Zekić, komandant 27. istočnobosanske divizije držao improvizirani govor, 16. muslimanska brigada napredovala je prema Baščaršiji, srcu Sarajeva. Tog dana, u šest sati poslijepodne, 16. muslimanska stupila je u prve borbe s njemačkim snagama u gradu, u blizini Vijećnice. Ilegalci NOP-a zauzeli su električnu centralu, Željezničku stanicu, vijadukt i zapovjedništvo Trećeg zbornog područja da bi spriječili neprijatelja da ih u povlačenju uništi.
Cijelog tog dana 27. i 38. divizija borile su se s Nijemcima koji su se povlačili od Vijećnice prema Marindvoru. Do pola osam uvečer Stari grad i centar sjeverno od Miljacke bili su u partizanskim rukama. U međuvremenu, oko pet sati poslijepodne, 37. sandžačka divizija konačno je oslobodila Pale, a do šest sati i vrh Trebevića te se oko devet sati navečer spustila na Bistrik. Dok su partizani napredovali duž obje obale Miljacke, posljednje njemačke trupe opkoljene u centru grada nakon teških borbi uspjele su se probiti iz okruženja oko ponoći, iako su im partizani uništili četiri tenka. Nijemci su oko pet ujutro 6. aprila napustili kasarnu i željezničku stanicu i povukli se prema Ilidži i dalje. Peta crnogorska brigada ušla je u grad s juga, preko Vraca, 7. crnogorska omladinska brigada oslobodila je Ilidžu i Vrelo Bosne. U osam ujutro grad je bio slobodan.
Ilegalci sarajevskog NOP-a osujetili su napore Nijemaca da unište civilnu infrastrukturu Sarajeva prije povlačenja, kao i ustaške napore da iznesu dokumente i artefakte iz Zemaljskog muzeja. Nijemci i ustaše ipak su uspjeli uništiti neke objekte, kao što je magacin oružja na Humu. Nakon što se uvjerio da su električna centrala i Pošta na Obali sigurni, Valter je pozvao vatrogasnu brigadu da ugasi vatru u Fabrici duhana. U noći između 5. i 6. aprila kod Fabrike duhana na Valtera i njegovu grupu otvorena je vatra. Ironija je htjela da je ovaj genij ilegalne organizacije greškom pomislio da na njega pucaju njegovi. Pozvao je “partizane” da zaustave vatru koja je potom pojačana. Valtera je pogodio geler minobacačke granate od kojega je poginuo na licu mjesta. Valter nije doživio da ujutro 6. aprila, na godišnjicu napada Sila osovine na Jugoslaviju, vidi oslobođeno Sarajevo. Čudnom koincidencijom Bosna i Hercegovina je dobila međunarodno priznanje istog datuma 47 godina kasnije.
Jedan od veterana 16. muslimanske brigade bio je ogorčen zbog propusta komunista da priznaju vodeću ulogu njegove jedinice u sarajevskoj operaciji. Ibrahim Lojić, komandant Četvrtog bataljona 16. muslimanske brigade, izjavio je pola stoljeća kasnije: “Mislim da je 6. april proglašen danom oslobođenja Sarajeva zato što 5. aprila u grad nije ušla nijedna od srbijanskih, srpskih ili crnogorskih jedinica, a bilo bi ‘nepodobno’ da se kaže da je baš muslimanska brigada oslobodila Sarajevo, srce Bosne. Zbog čega, to je bar danas svakome jasno. Čekao se 6. april da spomenute partizanske jedinice uđu u Sarajevo, pa da se ozvaniči njegovo oslobođenje (…) Da je kojim slučajem neka druga partizanska brigada uradila ono što je uradila 16. muslimanska, siguran sam da bi njen komandant i njeni borci pokupili slavu besmrtnih junaka i narodnih heroja. Ovako, mi smo ostali bukvalno u zapećku.”
Značajan dio stanovništva Sarajeva pristupio je partizanima nakon oslobođenja. Po jednom izvoru, više od 9.000 mladića i djevojaka pristupilo je Jugoslavenskoj armiji dan nakon oslobođenja, a gotovo svaki deseti od njih poginuo je u sedmicama koje su slijedile. U okviru operacije oslobođenja Sarajeva zarobljeno je oko 10.000 domobrana, ustaša i policajaca NDH. Nekoliko hiljada domobrana mobilizirano je u Jugoslavensku armiju. Valterovoj sahrani 10. aprila 1945. godine prisustvovalo je 15.000 Sarajlija.
Partizani su zatekli glavni grad Bosne i Hercegovine temeljito opljačkan i vandaliziran. Ukupni gubici Sarajeva u Drugom svjetskom ratu, po jednoj studiji, iznose 10.961 ili 12,9 posto predratnog gradskog stanovništva. To je svaki osmi Sarajlija, što je iznad jugoslavenskog prosjeka. Zanimljivo je da je ovaj broj gotovo jednak broju žrtava u Sarajevu u ratu između 1992. i 1995. godine (u odnosu na broj stanovnika broj žrtava u Drugom svjetskom ratu je, naravno, relativno veći). Ovi brojevi ne obuhvataju one koji su ubijeni ili poginuli kao pripadnici kolaboracionističkih snaga, odnosno one koje su ubili komunisti. Najveći dio žrtava okupatora i njihovih saradnika čine Jevreji (7.092), zatim Srbi (1.472), Bošnjaci (412), Hrvati (106) i ostali (34). Od 1.890 ubijenih sarajevskih partizana 821 njih bili su Srbi, 499 Bošnjaci, 316 Jevreji, 189 Hrvati i 65 ostali.
Ukupno se 6.000 Sarajlija borilo u partizanima prije oslobođenja grada, a još nekoliko hiljada stupilo je u borbu nakon toga. Glavna željeznička radionica sama je dala 430 boraca Narodnooslobodilačke vojske i još oko 400 vojnika za garnizon. Nekih 15.000 članova ilegalnog NOP-a učestvovalo je u borbama u aprilu 1945. godine, od kojih je svaki deseti bio naoružani borac. STAV
